“Bir ülkenin gerçek hikâyesi, görünen olayların arkasında çalışan uzun süreli güçlerde, kurumsal alışkanlıklarda ve tarihsel sürekliliklerde saklıdır” Hasan Alıcı yazdı✍️
Türkiye üzerine yapılan günlük siyasi tartışmaların önemli bir bölümü, olayların görünen yüzüyle ilgilenir. Kim kazandı, kim kaybetti, hangi parti yükseliyor, hangi lider geriliyor, hangi dava açıldı, hangi açıklama yapıldı…
Oysa tarihsel süreçler yalnızca günlük olaylarla açıklanamaz.
Bir ülkenin gerçek hikâyesi, görünen olayların arkasında çalışan uzun süreli güçlerde, kurumsal alışkanlıklarda ve tarihsel sürekliliklerde saklıdır.
Bugün Türkiye’de yaşanan gerilimleri yalnızca iktidar ile muhalefet arasındaki mücadele olarak görmek eksik bir değerlendirme olur.
Çünkü Türkiye’nin meselesi sadece hükümetlerin değişmesi ya da değişmemesi değildir.
Asıl mesele, yaklaşık iki yüz yıldır devam eden devlet-toplum ilişkisinin yeni bir evreye girmiş olmasıdır.
Bu nedenle Türkiye’yi anlamak için yalnızca bugüne değil, Osmanlı’nın son dönemlerine kadar uzanan uzun tarihsel hatta bakmak gerekir.
Osmanlı İmparatorluğu’nun son iki yüzyılı büyük ölçüde dağılma korkusuyla geçti.
Balkanlar elden çıkıyor, milliyetçilik hareketleri yükseliyor, Avrupa devletleri sürekli müdahalelerde bulunuyor, ekonomik bağımlılık derinleşiyordu.
Devlet elitlerinin zihninde giderek büyüyen temel soru şuydu: “Bu devlet nasıl ayakta kalacak?”
İşte bu soru zamanla başka bir anlayışın doğmasına yol açtı.
-Toplumu merkezin belirlediği sınırlar içerisinde tutmak.
-Farklılıkları kontrol altında tutmak.
-Güçlü bir merkezi otorite yaratmak.
Cumhuriyet bu tarihsel mirasın üzerine kuruldu.
Yeni devlet bir yandan modernleşmeyi hedefliyor, diğer yandan da Osmanlı’nın yaşadığı dağılma travmasının tekrar etmesini engellemeye çalışıyordu.
Bu nedenle Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında merkeziyetçilik yalnızca bir yönetim tercihi değil, aynı zamanda bir güvenlik politikası olarak görüldü.
Eğitimden dile, tarihten ekonomiye kadar birçok alan merkezden planlandı.
Yeni bir ulus yaratılmaya çalışıldı.
Bu süreç kendi tarihsel koşulları içerisinde anlaşılabilir olmakla birlikte, aynı zamanda Türkiye’nin sonraki yüzyılını da belirleyen temel kodları oluşturdu.
Devlet kendisini yalnızca yöneten bir yapı olarak değil, toplumu şekillendiren kurucu bir özne olarak gördü.
Bu anlayış sonraki dönemlerde farklı biçimler alsa da hiçbir zaman tamamen ortadan kalkmadı.
(Kalkacak gibide gözükmüyor.
Böylesi bir çaba içinde olan her hangi bir toplumsal “organizasyon da” yok)
Çok partili hayata geçiş bu merkezi yapıyı ortadan kaldırmadı.
Aksine devlet ile siyaset arasında yeni bir denge kurdu.
Demokrat Parti geldi.
Ardından darbeler geldi.
1960, 1971, 1980 ve sonraki müdahaleler…
Her müdahalenin farklı gerekçeleri vardı.
Fakat hepsinin ortak bir özelliği bulunuyordu.
Devletin belirli sınırlarının korunması gerektiği düşüncesi.
Türkiye’de seçilmiş siyaset ile kurumsal devlet yapısı arasındaki gerilim uzun yıllar boyunca bu eksende devam etti.
Bu nedenle Türkiye’nin siyasi tarihi yalnızca partilerin tarihi değildir.
Aynı zamanda merkezi devlet aklı ile toplumsal talepler arasındaki ilişkinin tarihidir.
Burada sözünü ettiğimiz şey gizemli bir yapı ya da komplo teorisi değil.
Devlet aklı dediğimiz olgu; bürokrasinin, güvenlik kurumlarının, yargının, diplomatik geleneğin ve kurumsal hafızanın oluşturduğu uzun süreli refleksler bütünüdür.
Hükümetler değişebilir.
Liderler değişebilir.
Siyasi söylemler değişebilir.
Ama kurumsal refleksler çoğu zaman daha yavaş değişir.
Bugün yaşanan birçok tartışmanın kökeninde de bu gerçek yatmaktadır.
Çünkü toplum çok hızlı değişirken kurumlar aynı hızla değişememektedir.
Aslında
“Türkiye artık eski Türkiye değil” cümlesinin en önemli anlamlarından biri burada ortaya çıkmaktadır.
Türkiye toplumu son kırk yılda tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar değişti.
-Kentleşme arttı.
-Eğitim seviyeleri yükseldi.
-Kadınlar daha görünür hale geldi.
-İletişim teknolojileri olağanüstü gelişti.
-İnsanlar dünyanın her köşesindeki gelişmeleri aynı anda takip etmeye başladı.
-Yeni kuşaklar önceki kuşaklardan farklı beklentiler geliştirdi.
-Artık milyonlarca genç yalnızca geçinmek istemiyor.
Aynı zamanda kendisini ifade etmek, özgür yaşamak, dünyayla rekabet etmek ve geleceğini planlamak istiyor.
Fakat siyasal ve kurumsal yapılar bu dönüşüme her zaman aynı hızda cevap veremiyor.
Böyle olunca temsil krizleri ortaya çıkıyor.
Türkiye’nin yaşadığı sorunların önemli bir bölümü aslında temsil krizinin farklı biçimleridir.
*Kürt meselesi bunun bir örneğidir.
*Alevi meselesi başka bir örnektir.
*Yerel yönetim tartışmaları başka bir örnektir.
*Kadın hareketleri,
*gençlik hareketleri,
*çevre mücadeleleri,
*ifade özgürlüğü talepleri de aynı çerçevede değerlendirilebilir
Ortak nokta şudur:
Toplum daha fazla görünür olmak ve karar süreçlerine daha fazla katılmak istemektedir.
Merkezi yapı ise kontrolü kaybetme kaygısıyla hareket etmektedir.
Ortaya çıkan gerilim tam da bu noktada şekillenmektedir.
Son yıllarda yaşanan siyasi gelişmeler bu tabloyu daha görünür hale getirdi.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile birlikte karar alma süreçleri büyük ölçüde merkezileşti.
Bunun destekçileri hızlı karar alma kapasitesinin arttığını savunuyor.
Eleştirenler ise denge ve denetim mekanizmalarının zayıfladığını ileri sürüyor.
Fakat herkesin üzerinde uzlaşabileceği gerçek şudur:
Türkiye’nin yönetim modeli geçmiş dönemlerden farklıdır.
Dolayısıyla yeni dönemin sorunları da eski kavramlarla açıklanamayacak kadar karmaşık hale gelmiştir.
Bütün bunlara ekonomik dönüşüm de eklendi.
1980’lerin Türkiye’si ile bugünkü Türkiye arasında büyük farklar bulunuyor.
-Tüketim kalıpları değişti.
-Borçlanma arttı.
-Küresel piyasalara bağımlılık büyüdü.
-Nüfusun büyük bölümü kentlerde yaşamaya başladı.
-Tarım toplumu ağırlıklı bir yapıdan hizmet ve finans ağırlıklı bir yapıya geçildi.
Ancak ekonomik büyüme ile toplumsal beklentiler arasındaki makas da giderek açıldı.
Bugün milyonlarca insanın yaşadığı temel sorun yalnızca gelir eksikliği değildir.
Belirsizliktir.
İnsanlar yarın ne olacağını kestiremiyor.
Belirsizlik ise ekonomik krizlerden daha uzun süreli toplumsal etkiler yaratabiliyor.
Tam bu noktada Türkiye’nin belki de en temel meselesi ortaya çıkıyor:
Güven sorunu.
Bir toplumun en büyük sermayesi para değildir.
Doğal kaynakları değildir.
Ordusu değildir.
Toplumsal güvendir.
İnsanlar birbirine güveniyorsa ekonomi daha güçlü çalışır.
Kurumlara güveniyorsa hukuk daha güçlü işler.
Devlete güveniyorsa siyasal sistem daha sağlam hale gelir.
Türkiye’de ise son yıllarda güven duygusunun önemli ölçüde aşındığı görülüyor.
İktidar muhalefete güvenmiyor.
Muhalefet iktidara güvenmiyor.
Vatandaş yargıya güvenmiyor.
Gençler geleceğe güvenmiyor.
Yatırımcı ekonomik istikrara güvenmiyor.
Farklı toplumsal kesimler birbirlerinin niyetlerinden kuşku duyuyor.
Bu nedenle Türkiye’nin temel sorunu yalnızca ekonomik kriz ya da siyasal kriz değildir.
Daha derinde bir güven krizidir.
Belki de günümüz Türkiye’sini anlamak için sorulması gereken temel soru budur.
Bir ülke güven kaybettiğinde ne olur?
Kurumlar çalışmaya devam eder.
Seçimler yapılır.
Mahkemeler karar verir.
Parlamentolar toplanır.
Fakat insanlar bunların adil çalıştığına inanmazsa meşruiyet aşınmaya başlar.
Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu risklerden biri budur.
Bütün bunlar yaşanırken dünya da değişiyor.
-Çin yükseliyor.
-Amerika küresel üstünlüğünü korumak için her yol mubah diyor.
-Rusya-Ukrayna savaşı Avrupa’nın güvenlik mimarisini değiştiriyor.
-Orta Doğu yeniden şekilleniyor.
-Yapay zekâ ekonomileri dönüştürüyor.
-İklim krizi milyonlarca insanın yaşam koşullarını etkiliyor.
-Göç hareketleri hızlanıyor.
[Türkiye bütün bu süreçlerin tam ortasında bulunuyor]
Bu nedenle artık Türkiye’nin kaderini yalnızca Ankara’da yaşanan gelişmeler belirlemiyor.
Küresel dönüşümler de iç siyaseti doğrudan etkiliyor.
Bugün geldiğimiz noktada Türkiye ne tamamen eski düzenini sürdürebiliyor ne de yeni bir toplumsal uzlaşmayı tam anlamıyla kurabilmiş durumda.
Belki de ülkenin en temel özelliği budur.
“Eski düzen bütünüyle bitmiş değildir.
Yeni düzen ise henüz kurulmuş değildir”
Türkiye bir geçiş döneminin içindedir.
Bu geçişin sonucu yalnızca seçimlerle belirlenmeyecektir.
Toplumun farklı kesimlerinin birbirini yeniden duyabilmesi, yeni bir güven zemini oluşturabilmesi ve devlet ile toplum arasında yeni bir denge kurulabilmesi belirleyici olacaktır.
Çünkü önümüzdeki dönemin asıl sorusu kimin iktidar olacağı değildir.
Asıl soru,
(?)
Türkiye’nin ikinci yüzyılında nasıl bir devlet, nasıl bir toplum ve nasıl bir birlikte yaşam modeli kuracağıdır.
(?)
Bugün yaşanan bütün tartışmaların altında yatan temel mesele de budur.
Yoksa şimdiye kadar olduğu gibi gelen gideni aratır, çark aynı çark; çarkı başı değişip durur.