İran’a 2015 yılında yapılan nükleer anlaşmayla kaldırılan Birleşmiş Milletler (BM) yaptırımları, Almanya, Fransa ve İngiltere’nin (E3) “snapback” mekanizmasını işletmesi üzerine bu sabah saat 03.00’ten itibaren yeniden yürürlüğe girdi. Kararın ardından İran Riyali rekor düzeyde değer kaybederken ülkede gıda fiyatları üzerinde baskı arttı.
(Haber Masası) – E3 ülkeleri, İran’ın nükleer anlaşmayı ihlal ettiği gerekçesiyle 28 Ağustos’ta BM Güvenlik Konseyi’ne (BMGK) başvurmuştu. 2015’te imzalanan anlaşmada yer alan “snapback” mekanizması, ihlal durumunda 30 gün içinde yaptırımların otomatik olarak devreye girmesini öngörüyordu.
Rusya Ve Çin’in Çabaları Sonuçsuz Kaldı
İran’ın müttefikleri Rusya ve Çin, yaptırımların altı ay ertelenmesini öngören bir karar taslağını BMGK’ya sundu ancak tasarı yalnızca dört üyenin desteğini alabildi. Böylece yaptırımların yeniden uygulanması önlenemedi.
İran Yönetiminden Tepki
İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, “ABD diplomasiye ihanet etti ama E3 onu gömdü” diyerek kararı eleştirdi. Tahran, Almanya, Fransa ve İngiltere’deki büyükelçilerini istişare için geri çağırdı. Hükümet, yaptırımlara “güçlü ve uygun” bir yanıt vereceğini duyurdu.
ABD Ve Avrupa’dan Açıklamalar
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, diplomasinin hâlâ mümkün olduğunu belirterek, “Anlaşmaya ulaşmak hem İran halkı hem de dünya için en iyi sonuç olur. Bunun gerçekleşmesi için İran’ın doğrudan ve kesintisiz görüşmelere açık olması gerekiyor” dedi.
E3 ülkeleri ortak açıklamalarında ise “Yaptırımların uygulanması diplomasinin sonu değil” ifadelerini kullanarak, İran’ı yükümlülüklerine geri dönmeye ve krizi derinleştirecek adımlardan kaçınmaya çağırdı.
Yaptırımların Kapsamı
2015 anlaşmasıyla askıya alınan yaptırımlar yeniden yürürlüğe girdi. Silah ve ilgili teknolojilerin İran’a satışı yasaklandı; uranyum zenginleştirme ve balistik füze faaliyetlerine ilişkin sınırlamalar getirildi. Yaptırımlara dahil olan kişi ve kuruluşların mal varlıkları dondurulacak ve bu kişilere seyahat yasağı uygulanacak. Üye ülkelerde İran’la ilgili finansal ve bankacılık işlemleri de engellenecek.
Ekonomik Etkiler
İran Riyali’nin sert değer kaybı, gıda fiyatlarını ve yaşam maliyetini artırırken günlük hayatı zorlaştırıyor. Uzmanlar, yaptırımların deniz taşımacılığı ve lojistik sektörlerinde maliyetleri yükselteceğini ve İran ekonomisini daha da baskılayacağını belirtiyor.
Uzman Görüşü
Fransa’daki Sorbonne Üniversitesi’nden, Uluslararası İran Araştırmaları Enstitüsü uzmanı Clement Therme, “Yaptırımların hem siyasi hem ekonomik maliyeti var. ABD yaptırımlarında tam bir başarı beklenmeyebilir ancak etkilerin artacağını göreceğiz” değerlendirmesinde bulundu.
Nükleer Program Tartışması
2015 anlaşmasına göre İran yalnızca yüzde 3 oranında uranyum zenginleştirme hakkına sahipti. Ancak Haziran’daki İsrail saldırılarından önceki raporlar, İran’ın yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilo uranyuma sahip olduğunu ve bunun birkaç nükleer bomba yapımı için yeterli olduğunu ortaya koymuştu. İsrail’in ABD desteğiyle İran’daki nükleer tesislere düzenlediği saldırıların ardından mevcut kapasiteye dair bilgi bulunmuyor.